Nìvole

Tavo Burat (Gustavo Buratti all’anagrafe), era nato il 22 maggio 1922 a Stezzano, in provincia di Bergamo ed è morto il 18 dicembre 2009 a Biella.

È stato uno scrittore, poeta, giornalista, docente, politico, storico italiano, studioso e difensore delle minoranze linguistiche e delle autonomie locali.
Nel 1961 ha fondato a Crissolo, con Pinin Pacòt, l’Escolo dóu Po per aiutare le parlate d’oc a sopravvivere nelle alte vallate di Cuneo o Torino.
È stato tra i fondatori della Ca dë Studi Piemontèis, fondatore e primo direttore della rivista La slòira e direttore della rivista piemontese Alp, segretario per l’Italia dell’Associazione internazionale per la difesa delle lingue e delle culture minacciate (AIDLCM) di cui fu anche uno dei fondatori a Tolosa nel 1964.
Di Tavo Burat da Ij Brandé, Armanach ëd Poesìa Piemontèisa – 1960; pubblichiamo:

 

PARLADE ‘D PIEMONT
Turinèis, Canavsan, Franch-Provensal

Nòsta pcita Patria a l’ha ant ël Turinèis soa lingua, cola che j’autor dij nòstri dissionari (Sant’Albino, Zalli, Gavuzzi, etc) a ciamo Piemontèis e che ai bej temp a l’era parlà da tute le categorìe sociaj, da la Cort e la nobiltà a la borghesìa e al pòpol, e a l’ha ij sò dialèt, ant la varietà dle parlade regionaj, ch’a ven-o dividùe an doe session: la prima, ciamà àut piemontèis, a comprend ij dialèt dla Provincia Granda e cola ‘d Turin – andoa però a venta buté un pò da part ël Canavsan, ch’a pija ij parlé d’Ivrea (da la snistra dl’Eva d’òr1 fin-a a le doe rive dla Dòira Bautia)2 e ‘l Bielèis (da le valade dël Serv3 fin-a an doa ancamin-a la pian-a Vërslèisa) -, la sconda, cola dël bass piemontèis, a comprend ij dialèt dle provinse ‘d Versèj, Alessàndria e Ast.
Belessì a bastrà marché che la diferensa ch’as nòta ‘d pi a l’é ant l’ –e final, che ant ël bass piemontèis a dventa –i (sorele – soreli; mare – mari). Sempre considerand coste doe session, vardoma ij rapòrt ch’a l’han con ij linguagi diferent dal nòst.
Un bel tòch da sì dal confin regional marcà dal Tesin, pen-a passà la Sésia, e pi che tut ant la tèra novarèisa, ‘l bass piemontèis a mostra ‘d caràter sempe pi lombard, mentre che ant le àute valade dël Tàner (Ormea, Garess, Scagnel), dla Bórmia e dla Scrìvia (Arquata e Novi) a subiss na fòrta influensa dël lìgure; a-i son ëd cò d’element emilian ch’a rivo dal Piasentin (Torton-a). Piemontèis, lombard, lìgure e emilian a son parlade seure, e për lòn a l’é motobin difìcil stabilì an doa a finiss un-a e an doa l’autra a comensa, a causa dle nuanse sutile e sfumà travers a le quai as passa da un tipo a l’autr.
Bin pi marcà, anvece, a son le diferense tra l’àut piemontèis e cole parlade alpin-e ch’a son pi nen gallo-itàliche, ma che a fan part ëd famije linguìstiche ch’a son dë ‘d là dij confin nassionaj. Seguend da sud a nòrd l’arch alpin, i trovoma ch’as parla ‘d dialèt provensaj a le testà dle val Vermenagna (Limon), Gess (Vodié, Entrèive, Roàs-cia), Stura ‘d Demont (Vinaj), Gran-a (Castelmagn), Màira (Assèj), Varàita (Pon-Cianal, Belin, Casteldelfin), Pò (Onsin, Ostan-a, Crisseul), Péles (Vilar, Beubi, Angrògna, Rorà), Germanasca (Prali, Pomarèt, Massel); ‘d cò ant la Val Chison, da Pragelà an su as parla un dialèt provensal, che na vòlta a rivava fin-a a le pòrte ‘d Pinareul, tant che quaicosin-a a l’é restaje ancora ancheuj ant ël parlé ‘d San German Chison.
Ant le valà dla Dòira Ripària, dòp Susa e Ciomon4, a comensa ‘l Franch-provensal, coma jë studios a ciamo ij linguagi dle tère che un temp a l’han formà ‘l Règn ëd Borgògna (na part dël Delfinà e la Savòja an Fransa, Valèis e Vaud an Svissera, valade ‘d Susa e d’Osta an Italia).
Parèj a son franch-provensaj ij parlé dla val ëd Lans (Ussèj), dl’Eva d’òr (Noasca, Ceresòle) e Soan-a; ma, andoa ‘l Franch-provensal a l’é conservasse mèj, a l’é an tut ël bassin dla Dòira Bautia, an cole tère ch’a formo la Region Autònoma dla Valdosta, dòp la qual la Valsésia a divid, parèj d’un cun-i, coste parlade provensaj e franch-provensaj da cole che, na vòlta, a l’ero ladin-e (Val d’Òssola, Canobin-a, etc.), e adess pi che tut lombarde. ‘L Valsesian, tant diferent dal Turinèis, a l’é però ancora considerà da jë studios pi piemontèis che lombard.
Interessantìssime ìsole linguìstiche a son cole dij pais che a-j fan garlanda antorn al grup dël Ròsa: Gressoney e Issime ant la Valdosta; Alagna, Rima e Rimela ant la Valsèsia; Macugnaga ant la Val Ansasca e la Val Formassa, che a parlo n’antich linguagi alman, originari dal Valèis. 

 

Ìsole Linguìstiche piemontèise ant l’Italia meridional?

Për conpletëssa, i arcordoma che ant l’Italia meridional a-i son ëd pcite colònie piemontèise (che drolarìa paragoneje a le colònie moderne ‘d meridionaj an Piemont!) motobin antiche, anté ch’as conservo dle parlade alpin-e, provensaj a Guardia Piemontese (Cosenza) e franch-provensaj a Faeto e Celle San Vito (Foggia). ‘D cò an Sicilia a-i sarìo ‘d nòstre colònie, rivà prima ancora dij « Vespr »: San Fratello, Francavilla (Messina); Piazza Armerina, Nicosia, Sperlinga, Aidone (Enna); ma ‘l dialèt originari a l’é tant cangià sota l’influensa dël Sicilian travers ai sécoj, che adess a l’é difìcil podèj di se as trata ‘d piemontèis ò ‘d lombard.
A la fin ëd cost pcit dëscors soj linguagi ‘d nòst Piemont, i veuj marché l’importansa dla conservassion nen mach dël Turinèis e dël Piemontèis leterari, ma ‘d cò dj’autre nòstre veje parlade, ‘d tute, fin-a ‘d còle ch’a son pi davsin-e al Lìgure e al Lombard, che noi i consideroma bin piemontèise, përchè ‘l sangh che ij nòstri vej a l’han mës-cià ansema, për na Bandiera uguala, fasend na stòria midema, a l’han dàit vita ormai a na pcita patria piemontèisa, che tuti coj ch’a son na ant ij confin stòrich ëd nòstra Region a peulo pa dësmentié; ‘d cò ancheuj, che i vëdoma ant nòstra creatura, l’Italia, la patria pi granda.
Për lòn ch’a riguarda le Parlade Forëstere, che ancora a son vive an Piemont, i së stracoma nen ëd ripete ch’a rapresento dij gran valor, dij tesòr spirituaj nen mach për ël Piemont, ma dcò për l’Italia.
Parèj i foma l’augure che coj ch’a parlo ‘d dialèt provensaj (e, darmage! A son sempre pi pòchi) a pijo pi slans a scrive ant sò linguagi, as entusiasmo ant lë studi ‘d costa belissima lingua, che Mistral a l’ha portà ai pi grand onor dël mond leterari: a basta pensé a « Mireio », col poema che ant cost ann 1959 a l’ha compì sent ani.
Con piasì i savoma che a Alagna e a Macugnaga as pijo dle inissiative për mostré l’alman ant le scòle; i speroma che ‘d cò për j’autri pais piemontèis, an doa che ‘l cheur a l’é italian e la parlada tedesca, quaicadun a capissa l’importansa dla difèisa ‘d cost patrimòni così tëbbi ‘d cun-a, scaudà al feu dij vej brandé dël fornel; l’importansa d’un prinsipi ch’a veul dì vera coltura popolar e, ant l’istess temp, libertà dla coltura.


1) Fiume Orco
2) Dora Baltea
3) Valle del Cervo
4) Chiomonte

 

LASCIA UN COMMENTO

Please enter your comment!
Please enter your name here

Questo sito usa Akismet per ridurre lo spam. Scopri come i tuoi dati vengono elaborati.