La storia dël «Birichin» narrata in maniera aneddotica

La Diression an sël forn
A fòrsa ‘d fé ij bulo a sgramatiché l’italian (jer mia portiera a-j disìa ai cit: «Òh, mia povera donna, dove sei andato a raviolarti?» … Forse a l’avìa nen digerì j’agnolòt) ij mè bravi bogianen ël piemontèis a lo san pa pì. Quand ch’i l’hai tirà fòra le Faravòsche [1] tanti am ciamavo: «È-lo na paròla russa?» Mi i-j rëspondìa: «Sicura, parèj ‘d troika. Bele adess, cheicadun am fà: «Brandé»? Che tìtol dròlo! Mi i son persuas che tuti vojàutri, ch’im lese, i lo sapie bin còsa ch’a son ij brandé. Ma… sussambrin còsa ch’a veul dì, i lo seve? Andé nen a sfujaté [2] la Zalli [3] da stërmà për peui vnime a fé ij driton a contemla con le zizzole, ij jujubes e le sorbe [4]… Sussambrin a l’é un bar ëd via Pò e ai tempi beati [5] a l’era na famosa tratorìa, andova ch’as mangiava bin e ch’as beivìa mej. Ma già, antlora, a Turin ëd locaj, ch’ a sa stèissa da coco, a-i në j’era tanti. Però jë student a preferìo ‘l Cairo, ‘l Masseran, la Pòsta, ‘l Pastor, la Cucagna e ‘l Sussambrin, andova a pagavo sessanta lire ‘d pension al mèis. Ëd pension a-i në j’era pro ‘dcò da quarantesinch lire, e a së stasìa pa gnanca mal. Le pì care a rivavo fin-a a novanta, come la Meridiana, ‘l Milan e ‘l Paris; ma bele lì a j’andasìa pròpi mach ij viveur, ij fieuj dle galin-e bianche [6]. Barche [7]! Novanta lire!
Tut cost pròlogo për rivé a fé savèj che cola neuit dël 23 Mars dël 1896 ij destin dël Birichin a son decidusse a na tàula dël Sussambrin, an mes a na fumeria ‘d Cavor [8] e ‘d tòscani e un ciadel, ch’i dijo nen àutr.
Tra un piat ëd tripe ‘d Moncalé, na mesa dosen-a ‘d milanèise al bur e un pàira ‘d lìter ëd bonarda, ij neuv padron dël giornal l’han distribuì le càriche: diretor Tito Livido (vint lire për nùmer), redator Pare (un sòld la riga), Paggio Bruno aministrator, San Orso ecònomo. E tra le rustìe ‘d bërgonzòla [9], ij martin sèch siropà e n’àutr lìter ëd bonarda a s’ é stabilisse ciàir e nèt ël programa dël giornal.
Prima ‘d tut l’ingrandiment dël fòrmato, almeno come col dla Gasëtta Piemontèisa. E n’àutra testà fàita da Caramba.
Peui na rubrica neuva ‘d trinca: Bicerinòpolitavanade. A duvìa traté ‘d tut un pòch: le question pì anteressante e d’atualità, arte, polìtica, siensa, crònaca, teatro, critica: ma con spìrit, con grassia, con la man seulia e legera… la firma anònima e coletiva: Cafélaitecicolata.
Peui s’é fasse ij nòm dii caricaturista, bej nòm, j’é pa nen a dije: Dalsani, Caramba, Caronte, Gimba, D’Isola, Caviglia.
Peui s’é decidusse che Francaso l’avrìa seguità a fé la crònaca e le corispondense. E finalment a se rivasse ai colaborator: Paggio Bruno ch’a l’avìa la vista sgurà [10] da la bonarda, l’ha prinsipià, për desse d’arie, a parlé italian, comensand an latin: – Primum et ante·omnia affermo che tutti gli scrittori piemontesi d’un certo valore dovranno riunirsi, costi quel che costi, dintorno alla nostra bandiera. In nessun numero dovrà mancare l’articolo di Pietracqua, il glorioso vecchietto, al quale fin da ora mando il mio saluto e il mio cordiale augurio. Riempite il nappo, amici, e tocchiamo.
E ij quatr compare a l’han daje na bon-a cimpada an onor dël gran Pietracqua.
– … nè mancherà mai, l’ha seguità Paggio Bruno, sempre an italian, la poesia di Viriglio o la novella di Casalegno…
Ma sì, barche! Le glòrie piemontèise ai tempi beati a l’ero nen pòche e monsù l’òsto a l’ha dovù porté d’àutre bote. lj quatr… fërlingòt [11] për nen ambiavesse [12] ‘d pianta, da la bonarda a son passà  al bareul. E Fasolo, Valmagia e Rico l’han ricevù ‘dcò lor sò bel brindisi.
– A me smija, a l’ha peui sugerì Tito Livido, che anche Solferini [13] a mérita ‘l nòstr ricòrd. «Soa Ecelensa ‘d Pòrta Palass» a trionfa sle sene dël Rossini.
E n’àutra bota ‘d bareul a l’é stàita dëstopà a salute d’Amilcare Solferini.
Antratant San Orso a ghërgotava [14]: – A vorèj esse giust un poeta a-i sarìa pro ancora. Përché dësmentié Gianotti? [15]
Basta, fin-a a doi bòt l’han dëstopà e tocà vàire e svariate vòlte. Còsa feje? Le celebrità piemontèise a l’ero tante. E a podìo pròpi nen feje tòrt a costa pitòst che a cola.
Ma prima d’andé a deurme a bzognava ancora buté a pòst la facenda dla diression.
– Adess, a l’é sautà su San Orso, lasseme parlé mi.
A l’avìa la lenga un pò spëssa, ma l’é fasse capì l’istess.
– N’hai un-a an vista, a l’ha dit, a l’angol ëd via San Màssim, gnanca a sinquanta pass da la tipografia. Che comodità!… Na stansiòta gnente mal, al prim pian, còmoda e liberìssima…
Ël dì dòp, mancomal [16] a la sèira, tuti quatr ansema son andàit a vëddla: ‘l prim pian a l’era un mesanin [17], la stansiòta gnente mal… un ghicc [18] ëd tre méter për part, ò giù da lì, e a smìjava bele e bin un sot-scala; an quant peui a le comodità…
– Còsa, còsa, a bragalava [19] San Orso, habent oculos et non vident! Pròpi ch’i na capisse un fotre [20], pòvri pèss! Për fortun-a che l’ecònomo i son mi! Lo seve, ò lo seve nen, còsa ch’a j’é lì sota?
– La caverna d ‘Ali Babà? A l’ha ciamaje Pare.
-A j’é gnente meno che ‘l forn dël panaté. Ebin? Òh, che passiensa! Ebin un còrno! Ma i capisse pròpi nen che d’invern faroma a men ëd visché ‘l feu? Còsa, còsa, d’istà? Ma d’istà, sachërdisna [21], a-i’é ‘l Valentin!
Già dovrìa ancora conté la stòria dël sofà Luis XV, dël botalin ëd Ramsete e dël cofnèt ëd Maria Stuarda. Ma «Ij Brandé» a l’han pà le … pagine dël Birichin …
E antlora la stòria dël sofà, dël botalin e dël còfo rimandomla a n’àutr nùmer.
(Continua al prossimo numero)
________________________________
[1] Faville, scintille. Titolo di una raccolta di poesie di A. Frusta (1901).
[2] Sfogliare.
[3] Dissionari piemontèis, italian, latin e fransèis dël prèive Casimiro Zalli d’ Cher (1815).
[4] Piccoli frutti.
[5] Ij bei ani dë «’l Birichin» e d’àutre stòrie alégre d’A. Frusta a vniran publicà da le Edizioni Palatine ant la colan-a
La Coccarda  con ël tìtol TEMPI BEATI.
[6] I figli preferiti, benestanti.
[7] Esclamazione: Capperi!
[8] Nella seconda metà dell’800 si produceva il sigaro Cavour che era in conflitto con il sigaro Toscano.
[9] Crostini di gorgonzola.
[10] Chiara, limpida.
[11] Birboncello.
[12] Ubriacarsi.
[13] Amilcare Solferini, pseudonimo di Vittorio Actis (TO 27/3/1870 – 20/4/1929), autore di commedie in piemontese.
[14] Gorgogliava.
[15] Giovanni Gianotti (AT 22/9/1867 – TO 12/1/1947) Fërvaje dl’anima (Torino, 1895) unica raccolta delle sue poesie.
[16] Meno male; per fortuna.
[17] Piano ammezzato.
[18] Bugigattolo.
[19] Strepitava.
[20] Un bel niente.
[21] Esclamazione di meraviglia.